Αντιστασιακός, αρχιτέκτονας και συνθέτης, ο Γιάννης Ξενάκης κατέχει μια ξεχωριστή θέση στον κόσμο της δημιουργίας. Όσον αφορά τη μουσική, ήξερε πώς να επιβάλλει τις καινοτόμες ιδέες του στο περιθώριο της κυριαρχίας του σεριαλισμού.

Μερικά σημαντικά γεγονότα στη ζωή του. ..

Καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο

ο Γιάννης Ξενάκης νέος συμμετείχε στην αντίσταση ενάντια στην ιταλική εισβολή το 1940 και στην κατοχή της Ελλάδας από τις δυνάμεις του Άξονα μέχρι το 1944. Στη συνέχεια προσχώρησε στην παρέα των κομμουνιστών φοιτητών του Λαϊκού Στρατού της Ελληνικής εθνικής απελευθέρωσης, που πάλεψε ενάντια στη μοναρχία που υποστηριζόταν από τον βρετανικό στρατό.

Κινδυνεύοντας το 1947 από τις εκκαθαρίσεις που είχε δρομολογήσει η ελληνική κυβέρνηση, ο Ξενάκης εγκατέλειψε τη Ελλάδα για να εγκατασταθεί στο Παρίσι. Καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο δια απαγχονισμού από την ελληνική κυβέρνηση. Πρέπει να περιμένει το 1974 για να ανακληθεί επίσημα η θανατική του ποινή. Υπερήφανος για την εθνικότητά του, θα φέρει μαζί του μια βαριά ενοχή επειδή εγκατέλειψε, σύμφωνα με τον ίδιο, τη χώρα για την οποία πολέμησε. Μέσω της μουσικής του βρίσκει ξανά τη νομιμότητά του και μια  αναπαράσταση της χώρας του:

«Έπρεπε να κάνω κάτι σημαντικό για να ανακτήσω το δικαίωμα στη ζωή. Δεν ήταν μόνο για τη μουσική – ήταν κάτι πολύ πιο σημαντικό », παραδέχεται αργότερα στο βιβλίο Συνομιλίες με τον Γιάννη Ξενάκη.

 

Ακούστε
Le concert de 20h

μία εκπομπή 

Συνεργάτης  του Corbusier

Το 1947, ο Ξενάκης εγκαταστάθηκε στο Παρίσι και έψαχνε για δουλειά. Έχοντας πάρει  πρόσφατα το πτυχίο του ως  πολιτικός μηχανικός προσελήφθη  στην αρχιτεκτονική εταιρεία του Corbusier στην Οδό 35 Σεβρών, ένα πραγματικό εργαστήριο πειραματισμού και αρχιτεκτονικής δημιουργίας. Ενώ η εργασία αυτή δεν κέρδισε  εντελώς το ενδιαφέρον του Ξενάκη, παρόλα αυτά θα βρει σ΄αυτή  πνευματική ελευθερία και έμπνευση που θα είχουν αποφασιστική επίδραση στη μουσική του.

Το 1958, του ανατέθηκε ο σχεδιασμός του Philips Pavilion για την Οικουμενική Έκθεση στις Βρυξέλλες, που επρόκειτο  να φιλοξενήσει μια εκπομπή πολυμέσων με σκοπό να προβάλει  τις μεταπολεμικές τεχνολογικές εξελίξεις. Για αυτό το εφήμερο οικοδόμημα με οργανικά υπερβολικά σχήματα, ο Ξενάκης εμπνέεται από το γραφικό χειρόγραφο του έργου του Metastasis, που συντάχθηκε λίγα χρόνια νωρίτερα και  του οποίου οι μουσικές παράμετροι είναι χαραγμένες σε άξονες που επιτρέπουν την εμφάνιση της κίνησης του χρόνου και του τόνου.

Partition de "Metastasis"
Partition de “Metastasis”, © Angeldo – Wikipedia
Le Pavillon Philips

Απορρίφθηκε από όλους εκτός από τον Messiaen

Απόφοιτος μηχανικός και βοηθός του Corbusier, η καριέρα του Iannis Xenakis φαίνεται να χαράσσετε στο χώρο της αρχιτεκτονικής. Παρόλα αυτά  Ο Ξενάκης έχει μέσα του και ένα άλλο πάθος για το οποίο εργάζεται  όσο το δυνατόν περισσότερο γίνεται: τη μουσική. Επιθυμώντας να βελτιωθεί για να αναπτύξει καλύτερα τις μουσικές του ιδέες, στράφηκε προς τους μεγαλύτερους παιδαγωγούς της εποχής του με την ελπίδα να βρει έναν δάσκαλο ικανό να τον εκπαιδεύσει.

Ο Ξενάκης στρέφεται πρώτος στη Νάντια Μπουλάνγκερ, της οποίας οι μαθητές είναι πολυάριθμοι και λαμπροί. Όμως αρνείται να διδάξει τον Ξενάκη, υποστηρίζοντας ότι ο νεαρός συνθέτης δεν ξέρει πώς να αναπτύξει τα μουσικά του θέματα. «Ποια θέματα ;! Ο Ξενάκης αντέδρασε.

Δεν είναι επιτυχής η συνεργασία  με τον Arthur Honegger, ο οποίος δεν μπορεί να δει πέρα ​​από τα μουσικά λάθη του Ξενάκη, όπως τα συνεχόμενα πέμπτα και οκτάβες στη μουσική του. Επίσης δεν καταφέρνει να συνεργαστεί  και με τον Darius Milhaud. Τελικά, από  τον Olivier Messiaen, ο Ξενάκης θα βρει την υποστήριξη και τις συμβουλές που αναζητά: «Είσαι τυχερός που είσαι Έλληνας, είσαι αρχιτέκτονας και έχεις σπουδάσει ανώτερα μαθηματικά. Πρέπει να επωφεληθείς  από αυτές τις γνώσεις. Μεταγράψτε  αυτά μέσα στη μουσική σου »  τον συμβουλεύει ο Γάλλος δάσκαλος.

Στοχαστική μουσική ή ο μαθηματικός υπολογισμός της μουσικής

Ακολουθώντας τις συμβουλές του Messiaen, ο Ξενάκης ξεκίνησε το 1953 να συνθέσει ένα νέο έργο του οποίου οι μουσικές παράμετροι αποφασίζονται σύμφωνα με τους μαθηματικούς νόμους και τις διαδικασίες του λογισμού πιθανότητας. Αντί να γράφει μια μελωδία εκ των προτέρων, επιλέγει έναν πρώτο ήχο πριν αποφασίσει για τους ακόλουθους ήχους, ρυθμούς και τόνους σύμφωνα με μια μαθηματική διαδικασία, συνδέοντας έτσι τη μουσική, την αρχιτεκτονική και τα μαθηματικά.

Αν η ιδέα μιας μουσικής εφαρμογής της διαδικασίας υπολογισμού των πιθανοτήτων αναφέρθηκε για πρώτη φορά στις αρχές της δεκαετίας του 1950 από τους μαθηματικούς Claude Shannon και Warren Weaver, ήταν ο Ξενάκης που το έκανε πραγματικότητα με τη Metastasis, εγκαινιάζοντας μια νέα μορφή μουσικής σύλληψης που καλεί «στοχαστική μουσική».

Ακούστε μία
AUDIONuit spéciale France Musique

εκπομπή

Ο «νόμος του Ξενάκη»

Σπάνιοι είναι οι συνθέτες των οποίων το όνομα σχετίζεται με έναν νόμο πιθανότητας. Τόσο σπάνιο που υπάρχει μόνο ένα: Ξενάκης. Με τις προόδους του και τα πειράματά του στην πιθανότητα και τη στοχαστική μουσική, αναγνωρίζεται επίσημα ένας «νόμος του Ξενάκη».

Ένας από τους πολλούς νόμους σε αυτόν τον τομέα σήμερα, ο νόμος του Ξενάκη, είναι ένας από τους λεγόμενους νόμους «Beta», επιτρέποντας την εκτίμηση των πιθανών τιμών μιας πιθανότητας. Δεν χρειάζεται να αναφερθώ σε λεπτομέρειες, γιατί λίγοι είναι αυτοί που μπορούν να κατανοήσουν τον ορισμό και τις ιδιότητες αυτού του περίπλοκου νόμου …

Ξενάκης εναντίον Γκουνό

Τιμημένος σε πολλά φεστιβάλ και ημέρες στο Παρίσι και τη Γαλλία, ο Ξενάκης απολάμβανε την αυξανόμενη αναγνώριση και σεβασμό κατά τη δεκαετία του 1960 όχι μόνο των συγχρόνων του αλλά και ενός ιδιαίτερα μεγάλου και νέου κοινού. Η πρωτοποριακή μουσική και οι ιδέες του Ξενάκη γίνονται  αλληλένδετες με την ελευθερία της  σκέψης της νέας γαλλικής γενιάς.

Αλλά, με τα γεγονότα του  1968 ,  η επιρροή της μουσικής του και των ιδεών του θα έρθουν στο προσκήνιο . Ενώ ο διάσημος μήνας του Μαΐου βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη στους δρόμους της συνοικίας του Καρτιέ Λατίν και οι νέοι Γάλλοι θα γράφουν στις αφίσες  τα ιδανικά και τις επιθυμίες, οι συνθέτες του CNSMDP εκφράζουν τα συναισθήματά τους και την επιθυμία τους για την αλλαγή: γράφοντας ένα μόνο σύνθημα  στους τοίχους της σχολής: “Ξενάκης, όχι Γκουνό!” ”

Ακούστε την εκπομπή

Η μουσική του Ξενάκη : μία τέχνη εικόνων και αισθήσεων

Επιθυμώντας να συνδυάσει τις διαστάσεις των εικαστικών και κινητικών τεχνών με εκείνες των ηχητικών τεχνών, ο Ξενάκης δημιούργησε το 1967 τον πρώτο από τους Πολύτοπους του, τον οποίο θα ανέπτυσσε για 11 χρόνια. Μια παράσταση ήχου και φωτός σχεδιασμένη για μια συγκεκριμένη τοποθεσία.  Υπάρχουν πολλά μοναδικά Polytropes, συμπεριλαμβανομένων των Polytopes του Μόντρεαλ (για το Γαλλικό περίπτερο της Παγκόσμιας Έκθεσης του 1967), της Persepolis και του Cluny.

Για τα εγκαίνια του Κέντρου Γεωργίας-Πομπιντού το 1978, ο Ξενάκης δημιούργησε τον πιο φιλόδοξο από τους Πολύτοπους του: Διατόπη.  Δουλεύει τόσο για την αρχιτεκτονική του περιπτέρου στο οποίο θα παρουσιαστεί το έργο του, αλλά επίσης σχεδιάζει  ελαφριές μηχανές στην καρδιά του έργου του και συνθέτει μια  μουσική La Légende d’Eer: ένα τετραδιάστατο έργο εμπνευσμένο από τις αναλογίες πάνω στην  πραγματικότητα του χώρο και του χρόνου που εμπνέει  τόσο πολύ τον συνθέτη.

Πριν από τη Ρίτα Μιτσούκο, η Κάθριν Ρίντζερ τραγούδησε για τον Ξενάκη

Το 1977, ο Ξενάκης ολοκλήρωσε το έργο του N’Shima για δύο γυναικείες φωνές, δύο κέρατα, δύο τρομπόνια και ένα τσέλο. Κατά την προετοιμασία για τη δημιουργία, ενδιαφέρθηκαν  αρκετοί ταλαντούχοι τραγουδιστές, ειδικοί στην κλασσική μουσική. Αλλά ο συνθέτης δεν βρίσκει μεταξύ αυτών τον ιδανικό ερμηνευτή. Ο Ξενάκης αναζητά μια άγρια ​​φωνή, γεμάτη συγκίνηση και δύναμη, χωρίς τα διακοσμητικά στοιχεία της παραδοσιακής κλασικής φωνής.

Χάρη στην κόρη του, Μάχη, ο  Ξενάκης  θα βρει τη φωνή που θέλει. Την πηγαίνει στο θέατρο για να δει μία  φίλη της και νέα ηθοποιό της πρωτοπορίας. Η φίλη της , με την εντυπωσιακή φωνή, είναι η Catherine Ringer. Η φωνής της σαγηνεύει  αμέσως τον συνθέτη. Ο Ξενάκης την αποκαλεί «ελληνική ντίβα» και αμέσως της ζητά να συμμετάσχει στη δημιουργία του N’Shima.

Ακούστε
AUDIOL'invité du jour
47 min